Powstawanie gleby, nazywanej czasami skórą planety, trwa setki lub nawet tysiące lat, co sprawia, że w skali długości ludzkiego życia jest to zasób nieodnawialny. Gleba stanowi podstawę naszego życia, ponieważ jej zdrowie wpływa na jedzenie, które spożywamy, wodę, którą pijemy, oraz powietrze, którym oddychamy.
Gleby składają się z minerałów, materii organicznej, gazów i wody. Materia organiczna obejmuje organizmy żywe takie jak bakterie, grzyby, dżdżownice, owady, mikroorganizmy i korzenie roślin, a także materiały rozkładające się takie jak odchody zwierząt i resztki roślinne. Cząsteczki gleby formują się poprzez stopniowe wietrzenie oraz rozkład skał i minerałów. Cząsteczki te łączą się z rozłożoną materią organiczną i osadami atmosferycznymi, tworząc ekosystem, który wspiera rośliny, zwierzęta i ludzi. Rodzaje i właściwości gleby są bardzo zróżnicowane, co odzwierciedla szeroką gamę krajobrazów i klimatów występujących na Ziemi. Niemal dwie trzecie istot żywych żyje w glebach.
Około 95% żywności na świecie uprawia się na glebach. Zdrowe gleby pełnią różne funkcje – działają jak gąbka, bufor i filtr, który zatrzymuje zanieczyszczenia takie jak metale ciężkie i pestycydy. Nad rozkładem szkodliwych substancji niestrudzenie pracują w glebie miliony mikroorganizmów, w tym bakterie i grzyby. Mikroby te potrafią przekształcać niebezpieczne substancje chemiczne w mniej toksyczne związki, dzięki czemu nasza żywność jest bezpieczniejsza.
Gleby odgrywają także kluczową rolę w obiegu składników odżywczych, magazynując, przetwarzając i ponownie wprowadzając do obiegu niezbędne do życia pierwiastki takie jak wapń, węgiel, magnez, azot, fosfor, potas i siarka. Składniki odżywcze gleby pochodzą z rozłożonej materii organicznej, zwietrzałych skał i opadów atmosferycznych. Rośliny, rosnąc, pochłaniają te składniki odżywcze z gleby poprzez korzenie. Jednym z najważniejszych obiegów składników odżywczych, które wspierają gleby, jest obieg azotowy. Azot ma kluczowe znaczenie dla wzrostu roślin, ale większość z nich nie jest w stanie korzystać z azotu atmosferycznego. Mikroorganizmy żyjące w glebach przekształcają azot atmosferyczny do postaci przyswajalnych dla roślin – amoniaku i azotanów. Rośliny wchłaniają te składniki odżywcze, aby dzięki nim wytworzyć podstawowe cząsteczki. Kiedy rośliny i zwierzęta umierają, azot powraca do gleby w wyniku rozkładu, co zamyka cykl.
Gleby przyczyniają się także do zapobiegania powodziom i poprawy jakości wody, ponieważ magazynują, filtrują i oczyszczają wodę deszczową, udostępniając ją roślinom. Nadmiar wody przenika do warstw wodonośnych. Zagęszczenie gleby, spowodowane nadmiernym wypasem zwierząt i korzystaniem z ciężkich maszyn rolniczych, hamuje jednak wsiąkanie wody, co skutkuje spływem wywołującym powodzie i osuwiska. Ponieważ obecnie częściej dochodzi do susz i niedoborów wody, zrównoważone praktyki gospodarowania glebą stają się coraz ważniejsze – zdrowa gleba może magazynować 250 litrów wody deszczowej na metr sześcienny. Zwiększenie ilości materii organicznej o jeden procent pozwala glebie składować dodatkowo 150 000 litrów wody na hektar. Ponadto zdrowe gleby to warunek czystości powietrza, ponieważ erozje wodna i wietrzna powodują przenoszenie pyłu i piasku przez wiatr, co negatywnie wpływa na jakość powietrza.
Gleby są także niezbędne w walce ze zmianą klimatu. Magazynują więcej węgla niż rośliny i atmosfera razem wzięte. Rośliny pochłaniają ten pierwiastek z atmosfery, a następnie jest on magazynowany w glebach poprzez ich korzenie. W samych tylko górnych 30 cm gleby zmagazynowanych jest go około 694 gigaton. Jeżeli nie będziemy odpowiednio dbać o gleby, może on zostać uwolniony do atmosfery w postaci gazu cieplarnianego, jakim jest dwutlenek węgla. Na przykład w wyniku osuszania torfowisk i wycinki lasów na cele rolnicze grunty uprawne straciły od 50% do 70% pierwotnych zasobów węgla.
Gleby oraz żyjące na nich rośliny i zwierzęta, nie tylko utrzymują nas fizycznie, ale też na wiele sposobów pozytywnie wpływają na nasz dobrostan i wzbogacają naszą kulturę. Stanowią wartość estetyczną i rekreacyjną dla ludzi, którzy podziwiają bogactwo i piękno przyrody. Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że bezpośredni kontakt człowieka z glebą ma działanie terapeutyczne. Istnieją dane potwierdzające, że terapia „uziemiająca” (bezpośredni kontakt z glebą) poprawia samopoczucie, łagodzi stres psychiczny i emocjonalny oraz wywołuje pozytywne zmiany fizjologiczne. W wielu kulturach gleba sama w sobie ma głębokie znaczenie duchowe i religijne, stanowiąc podstawę systemów wierzeń. Ludy rdzenne zamieszkujące Andy uważają, że gleba jest istotą żywą poprzez duchową koncepcję Pachamamy. Zanim rozpoczną jakąkolwiek czynność związaną z glebą, odbywają ceremonię polegającą na karmieniu żywej gleby i oddaniu jej czci. Ponadto gleby służą jako repozytoria dziedzictwa minionych cywilizacji, zachowując przedmioty i struktury, które pozwalają nam dowiedzieć się więcej o wspólnej przeszłości.
Ogólny stan gleb zależy od równowagi ich właściwości fizycznych, chemicznych i biologicznych. Równowagę tę można jednak zaburzyć na kilka sposobów. Niewłaściwe lub nadmierne stosowanie nawozów może sprawić, że gleba stanie się zakwaszona, zasolona lub zanieczyszczona. Intensywna orka uszkadza strukturę gleby, przyczynia się do niszczenia materii organicznej i uwalniania dwutlenku węgla, a także odsłania powierzchnię, narażając ją na erozję. Zagrożenia te uwypuklają potrzebę zrównoważonego gospodarowania glebą. Chociaż pewne zmiany w użytkowaniu gruntów i naruszenia dobrostanu gleb są niezbędne dla celów produkcji żywności, mieszkalnictwa i budowy dróg, ważne, byśmy minimalizowali negatywne oddziaływanie na gleby. Jeśli będziemy dbać o glebę, ona zadba też o nas.
Ten artykuł pojawił się pierwotnie na stronie: eu.boell.org